Kanlıca Mantarı: Ne Zaman Çıkar, Nerede Yetişir, Benzerleri

Öne çıkanlar

1. Kanlıca, bazı türleri yenen ama birçoğu zehirli olan büyük sütlü mantarlar grubundandır.
2. Turuncu süt ve yeşil lekeler ipucudur, kanıt değil: birçok turuncu sütlü mantarda görülür ve uzmanlar tür sınırlarını hâlâ tartışır.
3. Sütlü mantarlar çam ve meşe gibi ağaçlarla yaşar; sinek mantarı ve ölüm meleği de aynı kuzey ağaçlarıyla yayılır.
4. Hiçbir test, tat, renk, böcek izi ya da uygulama bir yabani mantarın yenir olduğunu söyleyemez.
5. Bilinmeyen bir mantar yendiyse hemen UZEM 114'ü ara ve örnek sakla.

Kanlıca mantarı neden göründüğünden zor bir mantardır?

Kanlıca (Lactarius deliciosus), İngilizcede saffron milk cap diye bilinen, sonbaharda iğne yapraklı ormanların en tanınmış turuncu mantarlarından biridir; pek çok aile her yıl toplar. Risk de tam olarak bu tanıdıklıktan gelir. Kanlıca tek başına "kolay" bir mantar değil, sütlü mantarlar denen büyük bir grubun üyesidir ve mikologlar turuncu sütlü mantarların bazılarının elde incelendiğinde bile zor ayrıldığını söyler. Bu rehber kanlıcanın ne zaman çıktığını, nerede yetiştiğini, sütlü mantarların ortak yönlerini, turuncu benzerlerini, aynı ağaçların altında çıkan öldürücü Amanita'ları ve bir hata olursa yapılacakları anlatıyor. Bu bir toplama rehberi değil; hiçbir yabani mantara yenir demiyoruz. Genel kurallar için yabani mantar toplamak güvenli mi yazımıza bak.

Kanlıca ne zaman çıkar, nerede yetişir?

Sütlü mantarlar çürüyen odunda yaşamaz. Amanita'lar gibi canlı ağaçların kökleriyle ortaklık (mikoriza) kurarlar. Wisconsin-La Crosse Üniversitesi'nden mikolog Tom Volk, bu grubun özellikle meşe ve çamla ortaklık kurduğunu ve sütlü mantarların meşe ya da çam ormanlarında aranması gerektiğini yazar. Türkiye'de kanlıca yağmurdan sonra çam ormanlarında çıkan bir sonbahar mantarıdır; bu da birçok tehlikeli mantarın ana mevsimiyle aynı döneme denk gelir.

Ağaç bağlantısı, kanlıcanın neden Avrupa'dan çok uzaklarda da görüldüğünü açıklar. Avustralya Ulusal Botanik Bahçeleri, Lactarius deliciosus'u Avustralya'ya kuzey yarımküre ağaçlarıyla birlikte kazara gelen mantarlar arasında sayar ve bu türlerin orada neredeyse her zaman sonradan getirilmiş ağaçların yanında bulunduğunu belirtir. Aynı listede, Avustralya'da en çok çam plantasyonlarında görüldüğü söylenen sinek mantarı (Amanita muscaria) ve ölüm meleği (Amanita phalloides) de vardır. Yani güney yarımkürede de dikilmiş bir çam ormanında bir sütlü mantar ile öldürücü bir Amanita yan yana çıkabilir.

Sütlü mantarların ortak özellikleri neler?

Lactarius cins adı "sütlü mantar" anlamına gelir. Volk, etin içinde lateksle dolu özel kanallar bulunduğunu, bu yüzden kesilen ya da ezilen bir sütlü mantarın süt gibi bir sıvı akıttığını anlatır. Ohio State Üniversitesi'nin yabani mantar bilgi notu bu sütün beyaz ya da renkli olabildiğini, bütün sütlü mantarların mikorizal olduğunu söyler ve yenebilirlik konusunu kısaca "bazıları yenir, bazıları yenmez" diye özetler. Volk daha net konuşur: bazı sütlü mantarlar yenir ama birçoğu zehirlidir, ve herhangi bir mantarı yemeden önce tür düzeyinde kesin tanı şarttır.

Türkçe adındaki "kan" da bu sütten gelir: halk arasında kanlıcayı tanıtan özellik, kesilince akan turuncu kırmızı süttür. Ama aşağıda göreceğin gibi bu süt tek başına tanı koydurmaz.

Uzmanlar turuncu bir sütlü mantarda neye bakar?

Washington Üniversitesi Burke Müzesi Herbaryumu, deliciosus grubundaki turuncu sütlü mantarları turuncudan somon rengine kadar değişen, turuncu ile kırmızımsı turuncu arasında süt veren ve ezildikçe ya da yaşlandıkça yeşilimsi renge dönme eğilimi gösteren mantarlar olarak tanımlar. Kuzey Amerika'daki formların büyük olasılıkla Avrupa'daki kanlıcayla aynı tür sayılmaması gerektiğini ve turuncu sütlü mantarlarda tür sınırlarının hâlâ çok çalışma gerektirdiğini de ekler. Tablo, uzmanların neye baktığını ve bunların neden kestirme yol olmadığını gösteriyor.

Bu tabloyu bir kontrol listesi olarak değil, durmak için nedenler olarak oku. Her kutuyu işaretlemek bile bir mantarı yenir yapmaz.

Kanlıca neyle karıştırılabilir?

Üç grup önemlidir ve yalnızca sonuncusu ünlüdür.

• Başka turuncu sütlü mantarlar. Volk, sütünün rengi ve bu rengin nasıl değiştiğiyle ayrılan birkaç turuncu Lactarius türü anlatır; Burke Herbaryumu ise uzmanların bile turuncu türlerin sınırlarından emin olmadığını yazar. Kanlıca gibi yöresel bir ad birden fazla türü kapsayabilir.
• Acı ve zehirli sütlü mantarlar. Volk'a göre sütlü mantarların birçoğu zehirlidir, bazıları da yenmesini önermeyeceği kadar acıdır. Onlar da süt akıtır; yani "sütü var" bir test değildir.
• Aynı ağaçların altındaki Amanita'lar. Sinek mantarı ve ölüm meleği kuzey ağaçlarıyla mikoriza kurar ve onlarla birlikte yayılır (ANBG). Aceleyle doldurulan karışık bir sepet, öldürücü bir mantarın mutfağa ulaşma yoludur; tek bir şapkanın neden yetebileceğini ölüm meleği rehberimiz anlatıyor.

Sütlü mantarlarda işe yaramayan yanlış inanışlar

Ohio State açık konuşur: yenebilir mantarı zehirliden ayıran bir test ya da özellik yoktur ve her mantar doğru tanımlanana kadar zehirli kabul edilmelidir. Zehirli mantar nasıl anlaşılır yazımız bu inanışları ayrıntılı ele alıyor.

• Turuncu süt varsa kanlıcadır. Birçok turuncu tür renkli süt akıtır.
• Yeşil lekeler kanıttır. Renk yaşla ve ellemeyle değişir; birçok ipucundan yalnızca biridir.
• Böcek yemiş, demek ki zararsız. Burke Herbaryumu taze görünen turuncu sütlü mantarların bile kurtçuklarla dolu olabildiğini not eder. Böcekler insan için güvenlik hakkında hiçbir şey söylemez.
• Uygulama doğruladı. Flori yabani mantarları fotoğraftan tanıyabilir; bu, isim öğrenmene ve bulduğunu bir uzmana anlatmana yardım eder. Ama Flori dahil hiçbir uygulama bir yabani mantarın yenir olduğunu söyleyemez. Fotoğraf, dakikalar içinde değişen süt rengini göstermez; ayrıntılar için mantar tanıma uygulamaları ne kadar güvenilir yazımıza bak.

Bilinmeyen bir mantar yendiyse ne yapmalı?

Kuzey Amerika Mikoloji Derneği (NAMA), mide bağırsak tahriş edici mantarların genellikle 20 dakika ile 4 saat içinde bulantı, kusma, kramp ve ishal yaptığını; ölüm meleği zehirlenmesinin ise karaciğer ve böbrekler zarar görürken 6 ila 24 saat hiçbir belirti vermeden başladığını anlatır. Karışık bir sepette erken başlayan bir mide rahatsızlığı, ikinci ve daha yavaş bir zehri dışlamaz.

1. Belirti beklemeden hemen zehir hattını ara. Türkiye'de UZEM 114 (Ulusal Zehir Danışma Merkezi). ABD'de Poison Control 1-800-222-1222, Birleşik Krallık'ta NHS 111; başka ülkelerde yerel acil numarası. Amanita zehirlenmesinde kişi karaciğer hasarı ortaya çıkmadan önce kendini daha iyi hissedebilir; bekleme.
2. Örnek sakla. Artan yemeği, pişmemiş parçaları ya da aynı mantardan birkaç tanesini kâğıt torbada buzdolabında uzman için tut.
3. Not al: kim yedi, ne kadar yedi, ne zaman yedi, çiğ mi pişmiş mi.
4. Evcil hayvanlar da. Köpeğin ya da kedin yabani bir mantar yemiş olabilirse hemen veterinerini ara.

Flori editör ekibi

Flori ekibi tarafından yazıldı ve doğrulandı. Her rehber RHS, üniversite yayım servisleri ve ASPCA gibi bahçecilik kaynaklarına dayanır; tavsiyeler değiştikçe güncellenir.

Genel bitki bakım bilgisidir. Her bitki farklıdır; değerli bir bitkide ya da hızla yayılan bir sorunda yerel bir fidanlığa veya bitki uzmanına danış.