Galerina marginata: Ölümcül Zehirli Mantar

Fotoğraftan, uygulamadan ya da bu sayfadan tanınan yabani bir mantarı asla yemeyin. Biri yemiş olabilirse hemen UZEM 114'ü arayın.

Kısaca

Yenebilirlik

Ölümcül; fotoğraftan ya da uygulamadan tanınmış yabani mantarı asla yemeyin

Mevsim

Missouri'de yıl boyu, en çok eylül-kasım; kaynaklarda güney yarım küre bilgisi yok

Yaşam alanı

İğne ve geniş yapraklı ağaçların kütük, tomruk ve gömülü odunu; çoğunlukla kümeler halinde

Şapka

Kubbeli, kahverengiden sarımsı kahverengiye, yapışkan; yaklaşık 2,5-6 cm çapında

Lameller ya da gözenekler

Lameller kahverengiden paslıya; sapta bazen halka ya da halka bölgesi var

Spor izi

Kahverengiden paslı kahverengiye

Benzer türler

Bal mantarları, kadife ayaklı mantar, psilocybe türleri; uzmana sorun

Bu sayfada5

1. Galerina marginata neye benzer?
2. Hangi mantarlarla karıştırılır?
3. Ne zaman ve nerede çıkar?
4. Ne kadar zehirli, belirtileri neler?
5. Galerina marginata ya da bilinmeyen bir mantar yenirse ne yapılmalı?

Galerina marginata neye benzer?

Galerina marginata (İngilizce adıyla funeral bell, deadly galerina), ölüm meleğiyle aynı ölümcül toksinleri taşıyan küçük, kahverengi bir orman mantarıdır. Bu sayfa uzmanların neye baktığını anlatır. Bir mantarın güvenli olduğuna karar vermenin yolu değildir ve burada yazanların hiçbiri buna yetmez. Kaynaklarımızda yerleşik bir Türkçe adı bulamadık; Türkiye Yaban Hayatı tür sayfası da yerel ad vermiyor. Bu yüzden Latince adı kullanıyoruz.

Washington Üniversitesi Burke Herbaryumu orta boylu bir mantar tarif eder: kubbe biçimli, düzgün, kahverengiden sarımsı kahverengiye şapka; hafif yapışkan ya da nemli, tazeyken kenarı çizgili, kuruyunca açık renge dönen. Kahverengi lameller, kahverengi bir sap ve kahverengi spor baskısı yazar; örtünün sapta bazen lifli bir halka bölgesi bıraktığını söyler. Missouri Doğa Koruma Dairesi yaklaşık 2,5-6 cm çapında bir şapka, 2,5-10 cm bir sap, önce sarımsı sonra paslanan lameller, sapın üst kısmında beyaz bir halka ve paslı renkte spor baskısı verir. İki tarif ayrıntıda ayrışır; bir fotoğrafın ya da yazılı tarifin yetmemesinin nedeni tam olarak budur: odun üzerinde kümeler halinde büyür ve yaşlı ya da kurumuş örnekler taze olanlardan farklı görünür. Uzmanlar mantarın tamamına, üzerinde büyüdüğü odun parçasına ve spor baskısına bakar.

Kaynaklar ayrıca, bir zamanlar ayrı tür sayılan bazı galerinaların, örneğin G. autumnalis'in, artık tek tür sayıldığını söyler. Burke, Kuzey Amerika'da kullanılan adlar olarak G. autumnalis, G. venenata ve G. unicolor'u listeler. Etiketteki ad ne olursa olsun, Burke açıkça yazar: "Hangi adla olursa olsun aynı derecede ölümcüldür."

Hangi mantarlarla karıştırılır?

Bu bir "küçük kahverengi mantar"dır; Missouri Doğa Koruma Dairesi bu gruptakilerin hiçbirinin yenmemesi gerektiği konusunda uyarır ("LBM yemeyin!"). İki yönde de karıştırılır ve onu tehlikeli yapan budur.

• Bal mantarları (Armillaria). Burke, bal mantarlarının genellikle çok daha büyük olduğunu ve sporlarının beyaz olduğunu, funeral bell'in sporlarının ise kahverengi olduğunu yazar. Missouri ayrıca beyaz sporlu bal mantarını (Armillaria mellea) ve halkasız bal mantarını listeler. İkisi de odun üzerinde, çoğu zaman kümeler halinde büyür; spor rengi bir uzmanın baktığı özelliktir, yeni başlayan biri için bir test değildir.
• Kadife ayaklı mantar (Flammulina velutipes). Missouri, bu mantarın halkası olmadığını ve sporlarının beyaz olduğunu yazar.
• Psilocybe mantarları. Burke, psikoaktif bir mantar olan Psilocybe stuntzii'yi anar ve bölgesinde en az bir ölümün ve birkaç ucuz atlatmanın bu karışıklıktan geldiğini söyler. Kuzey Amerika Mikoloji Derneği (NAMA), G. marginata ve amatoksin taşıyan diğer küçük kahverengi mantarların halüsinojenik türlerle karıştırılabileceğini yazar.
• Diğer ölümcül mantarlar. NAMA ölüm meleğini ve aynı toksin grubundaki birkaç mantarı listeler. Ölüm meleği rehberini okuyun; insanları yanıltan çiftler için yenilebilir mantarlar ve zehirli benzerleri yazısına bakın.

Renk, koku, tat, şapkanın soyulması, gümüş ya da hayvanların ve böceklerin yemesi hiçbir zaman test değildir. Ohio Eyalet Üniversitesi bilgi sayfası gümüş kaşık, soyulma ve hayvan efsanelerini yanlış olarak işaretler; NAMA renk, böcek yenmesi, koku ve halk inanışlarının yenebilirliğin güvenilir testi olmadığını söyler. Daha uzun açıklama için zehirli mantar nasıl anlaşılır yazımıza bakın.

Flori bir mantar fotoğrafından ad önerebilir, ama fotoğraf hiçbir zaman o mantarı yemek için sebep değildir. Bir uygulamanın neyi yapıp neyi yapamadığını okuyun.

Ne zaman ve nerede çıkar?

Burke, iğne yapraklı ve geniş yapraklı ağaçların kütük ve tomruklarında ya da gömülü odun, talaş ve diğer odunsu artıklardan çıktığını, genellikle küme ya da gruplar halinde, bazen tek başına büyüdüğünü yazar. Missouri, yaprak döken ve iğne yapraklı tomruklarda dağınık ya da kümeler halinde büyüdüğünü, gömülü odundan çıktığında topraktan çıkıyormuş gibi görünebildiğini söyler.

Missouri Doğa Koruma Dairesi, yıl boyu bulunabildiğini, en çok eylül-kasım aylarında etkin olduğunu, ilkbahar ve sonbaharda en yaygın olduğunu ve bazen karın içinden çıktığını yazar. Burke'ün sayfası Washington Eyaleti'ni kapsar ve mevsim vermez; kaynaklarımız güney yarım küre için yayılış bilgisi de vermiyor, bu yüzden orada mevsiminin ne zaman olduğunu söyleyemeyiz. Her durumda mevsim bir güvenlik göstergesi değildir. Bir bölgede kullanılan tür adı, kendi bahçenizdeki mantarın aynısı olduğunu kanıtlamaz.

Ne kadar zehirli, belirtileri neler?

Burke mantarı ölümcül olarak tanımlar ve ölüm meleğiyle (Amanita phalloides) aynı toksinleri taşıdığını söyler. NAMA bunları, hücrelerde RNA sentezini engelleyen karmaşık halkalı polipeptitler olan amanitinler diye adlandırır ve G. marginata'yı amatoksin grubunda listeler. Rozetimizdeki yenebilirlik bu yüzden "ölümcül"dür.

Asıl sorun gecikmedir. NAMA dört evre tarif eder. Birincisinde, 6 ila 24 saat hiçbir rahatsızlık yokken toksinler böbrekleri ve karaciğeri zaten bozmaktadır. İkincisinde, yaklaşık 24 saat, şiddetli kusma, kanlı ishal ve ağır karın krampları görülür (NAMA, şiddetli ishalin 6 saat gibi kısa sürede başlayabileceğini not eder). Üçüncüsünde, yaklaşık 24 saat, kişi iyileşmiş gibi görünür; NAMA hastanede yatan hastaların bazen bu evrede taburcu edildiği konusunda uyarır. Dördüncüsünde böbrek ve karaciğer yetmezliği çoğunlukla ölüme yol açar. Missouri, belirtilerin yedikten 10 saat ya da daha sonra başlayabileceğini ve organ hasarı gelmeden önce bir süre hafifleyebileceğini söyler.

NAMA, hızlı ve bilgili tıbbi tedavi olmadan ölüm oranını yaklaşık yüzde 50, iyi bakımın kolay bulunduğu ABD ve Kanada'da yaklaşık yüzde 10 olarak verir. Bu rakamlar bu türü değil, amatoksin grubunu genel olarak anlatır. Bilinmeyen bir mantarı yedikten sonra iyi hissetmek ya da düzelmek, her şeyin yolunda olduğunun işareti değildir. Mantar zehirlenmesi belirtileri rehberimiz evreleri anlatır.

Galerina marginata ya da bilinmeyen bir mantar yenirse ne yapılmalı?

1. Belirti beklemeden şimdi zehir hattını arayın. Türkiye: UZEM 114 (Ulusal Zehir Danışma Merkezi). ABD: Poison Control 1-800-222-1222. Birleşik Krallık: NHS 111. Başka ülkelerde yerel acil numarayı arayın. Ne olacağını görmek için beklemeyin. NAMA, belirtilerin ağırlaşmasını beklememeyi söyler.
2. Numune saklayın. Artıkları, pişmemiş parçaları ya da aynı mantardan yetiştiği yerden, üzerinde büyüdüğü odun ya da dibiyle birlikte biraz daha saklayın. NAMA kimlik tespitine yardımcı olabilecek fotoğraf ya da örnekleri saklamanızı önerir, Ohio Eyalet de numune saklamayı söyler. Serin tutulan kâğıt torba plastikten iyidir.
3. Bilgileri yazın: kim yedi, ne kadar, ne zaman, çiğ mi pişmiş mi.
4. Evcil hayvanlar da. Bir köpek ya da kedi yabani mantar yemiş olabilirse hemen veterinerinizi arayın; ABD'de ASPCA Hayvan Zehir Kontrol Merkezi de yardımcı olabilir. Sepetten önce güvenlik için yabani mantar toplamak güvenli mi yazısını okuyun.

Bu sayfa tedavi tavsiyesi vermez: tedavi kararları hastaneye ve zehir merkezine aittir. Ev yöntemleri denemeyin.

Sık sorulan sorular

Galerina marginata zehirli midir?

Evet. Washington Üniversitesi Burke Herbaryumu mantarı ölümcül olarak tanımlar ve ölüm meleğiyle aynı toksinleri taşıdığını söyler. Yenmiş olabilirse hemen zehir hattını arayın: Türkiye UZEM 114, ABD 1-800-222-1222, Birleşik Krallık 111.

Galerina marginata hangi mantarlarla karıştırılır?

Burke bal mantarlarını (Armillaria) ve psikoaktif Psilocybe stuntzii'yi anar ve en az bir ölümün ve birkaç ucuz atlatmanın bu karışıklıktan geldiğini söyler. Missouri kadife ayaklı mantarı da listeler. Ayırt etmek için asla bir tarife güvenmeyin.

Galerina marginata yedikten ne kadar sonra belirti başlar?

NAMA, karaciğer ve böbrekler zarar görürken 6-24 saat hiçbir rahatsızlığın olmadığı bir ilk evreyi, sonra kusma ve ishali, görünür bir düzelmeyi ve daha sonra organ yetmezliğini anlatır. Hiçbir belirti yokken zehir hattını arayın.

Galerina marginata pişirilirse yenir mi?

Hayır. Ölümcül olarak tanımlanır ve kaynaklarımız güvenli bir hazırlama yolu vermez. Fotoğraftan ya da uygulamadan tanınmış bir yabani mantarı asla yemeyin.

Türkçe adı nedir?

Kaynaklarımızda yerleşik bir Türkçe ad bulamadık; Türkiye Yaban Hayatı tür sayfası da yerel ad vermiyor. Bu yüzden Latince adını kullanıyoruz.

Kaynaklar

• University of Washington Burke Herbarium Image Collection: Galerina marginata
• Missouri Department of Conservation: Deadly Galerina
• North American Mycological Association: Mushroom Poisoning Syndromes
• North American Mycological Association: Wild Mushroom Safety
• Ohio State University CFAES: Wild Mushrooms
• Türkiye Yaban Hayatı: Galerina marginata

Genel bitki bakım bilgisidir. Her bitki farklıdır; değerli bir bitkide ya da hızla yayılan bir sorunda yerel bir fidanlığa veya bitki uzmanına danış.